Data i miejsce urodzin Szymona Budnego nie są pewne w świetle obecnego stanu wiedzy. Przyjmuje się rok około 1530. W latach czterdziestych XVI wieku miał Budny studiować w Krakowie, gdzie opanował języki biblijne na bardzo wysokim poziomie. Wykładali tam wówczas wybitni znawcy (m.in. Franiszek Stankar). Nie ma rzetelnych i mocnych argumentów za pochodzeniem Budnego z Białorusi, występują natomiast poszlaki wskazujące na jego pochodzenie z Mazowsza (wieś Budne dzierżawiona w 1582 przez niejakiego Łukasza Budnego).

Szymon Budny był poliglotą. Na podstawie jego pism, z całą pewnością można stwierdzić, że znał język polski, łaciński, grecki, hebrajski, białoruski i cerkiewnosłowiański. Być może również czeski i włoski. Początkowo Budny był zwolennikiem kalwinizmu. W roku 1558 piastował urząd katechety w Wilnie. Przełomowym momentem w jego życiu było wypowiedzenie się po stronie arian. Motywacja tak zasadniczej zmiany nie jest do końca znana, prawdopobne jest, że wpływ na jego poglądy, jak na wielu polskich arian, mieli włoscy antytrynitarze. Nie wiadomo kiedy dokładnie nastąpiła jego zmiana poglądów. Jego nazwisko występuje w sprawozdaniach z synodów ariańskich od grudnia 1565 roku.

Budny był zwolennikiem obozu unitarian i zagorzałym przeciwnikiem dogmatu trójcy. Całkowicie odrzucał preegzystencję Mesjasza. W latach siedemdziesiątych przetłumaczył Biblię na język polski. Tłumaczenie to zwane Biblią nieświeską było na tyle radykalne, że doprowadziło nawet do sporu z innymi arianami. Współwyznawcy Szymona Budnego chcieli usunąć ich zdaniem zbyt radykalne zmiany. Zdołał jednak wydrukować wszystkie swoje propozycje edytorskie w 1574 roku.

Od tego czasu Budny był często atakowany. Zarzucano mu sympatie do judaizmu. Odporem było wydane w Łosku w 1576 roku dzieło będące gruntowną wykładnią antytrynitaryzmu "O przedniejszych wiary chrystiańskiej artykulech, to jest o Bogu jedynym, o Synu jego i o Duchu św."

Przedmiotem zainteresowania Budnego były również sprawy społeczne. I to właśnie one doprowadziły do jego konfliktu z braćmi polskimi. Budny wydał traktat Jakuba Paleologa Defensio verae sententiae de magistratu, co spotkało się z potępieniem przez Zbór Małopolski. Oficjalnie potępiono Budnego w 1582 roku. Ponieważ nie tylko nie odwołał swoich tez, ale w kolejnym roku wydał wielkie dzieło O urzędzie miecza używającym, za co powtórnie zostaje ekskomunikowany. Szymon Budny zajmował w sprawach społecznych racjonalistyczne stanowisko, przeciwnie do wielu idealistów ariańskich. Bronił aparatu państwowego i wojny obronnej. To musiało spotkać się z dezaprobatą braci.

W świetle faktów należy przyjąć, że ostatecznie Szymon Budny jedna się z braćmi. Dowodzi temu jego wystąpienie w dyspucie przeciw Jezuitom obok arianina Domaniowskiego, a także wydanie Nowego Testamentu, zawierającego drugą przedmowę, w której odwołuje niektóre ze swoich wcześniejszych poglądów. Szymon Budny do końca życia utrzymał swoje poglądy o czym świadczą relacje adwersarzy (Marcin Łaszcz): "Wszak Budny zdychając, kiedy go pytano coby o Chrystusie trzymał, powiedział: Jakom, prawi, za żywota mało o nim trzymał, tak teraz daleko mniej, y tak żydem zdechł." Fragment ten prawie dosłownie przytacza Piotr Skarga oraz Andrzej Wargocki, który wyraża sugestię co do dalszych losów Budnego: "Toć pewna, że jako Poganin do piekła wędrował Diabły witać ojce swoje własne."

Nota biograficzna oparta na książce Jana Kamienieckiego, Szymon Budny zapomniana postać polskiej reformacji, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław, 2002.

Dzieła Budnego do pobrania

• O przedniejszych wiary chrystiańskiej artykulech...