Jan Krell (forma "Crell" pochodzi od zlatynizowanej formy "Crellius") urodził się w 1590 roku w Helmetsheim we Frankonii w rodzinie mieszczańskiej. Ojciec, także Jan, był pastorem luterańskim. W 1606 r. Crell wstępuje na uniwersytet w Altdorfie, gdzie rozpoczyna gruntowne studia filologiczne, a nieco później i filozoficzne. W nowym środowisku Jan Krell porzuca luteranizm na rzecz zmodyfikowanego kalwinizmu (bez nauki o predestynacji).

W 1610 roku zostaje wprowadzony w środowisko kółka młodzieżowego zorganizowanego przez studiujących w Altdorfie polskich socynian pod kierownictwem Ernesta Sonera. Ów Soner został pozyskany dla socynianizmu w 1597 roku w Lejdzie przez bawiących tam wówczas Andrzeja Wojdowicza i Krzysztofa Ostorodta. Soner odegrał ważną rolę w życiu Crella.

Przejąwszy się doktryną Braci Polskich, Crell staje się obok innego ucznia Sonera, Marcina Ruara, najaktywniejszym członkiem koła socynian. Wkrótce działalność ta zwraca uwagę władz uniwersyteckich i w obawie przed represjami Krell udaje się do metropolii socynianizmu - Rakowa. W listopadzie 1612 roku wyrusza pieszo do Polski, a już pod koniec grudnia widzimy go w Rakowie. W Polsce przyjęto go serdecznie i mianowano wykładowcą języka greckiego w Akademii rakowskiej. Równocześnie Crell uczy się tak gorliwie języka polskiego, że już niebawem osiąga niesamowite wyniki.

Od 1616 roku obejmuje rektorat w Akademii (który będzie dzierżył do roku 1621) i żeni się z córką poety śląskiego Szymona Pistoriusa - Rozyną. Po śmierci Walentego Szmalca (1622) zostaje, po Krzysztofie Lubienieckim, drugim ministrem zboru rakowieckiego. Pomimo dotkliwej straty jaką poniósł w czasie najazdu lisowczyków na Raków (1623) kontynuuje swoją pracę naukową i pisarską. W czasie najazdu nie było go w Rakowie, zostały zniszczone i spalone jego notatki i biblioteka. Jego egzegetyczne prelekcje zyskują coraz większe uznanie wśród teologów socyniańskich. Umiera w maju 1633 roku na panującą wówczas w okolicy zarazę.

Charakterystyka Crella

Pastorius przekazał nam w dziele "Życie Crella" jego charakterystykę. Crell miał być niskiego wzrostu, wątły i chorowity, o zapadłych oczach. Słynął z nadzwyczajnej pracowitości i sumienności, z którymi łączył pedantyczną dokładność. W obcowaniu z ludźmi był towarzyski, taktowny i uprzejmy. W czasie prelekcji i dysput mówił spokojnie, bez zapału, ale płynnie, treściwie i przekonywująco.

Miał szóstkę dzieci. Jego średni syn Krzysztof odgrywał w środowisku dość znaczną rolę, ale nie dorósł do poziomu ojca. Na studiach za granicą znany był jako Krzysztof Spinowski, nobilis Polonus. Wnuk zaś, Samuel Crell-Spinowski, urodzony na wygnaniu w Kluczborku 1660 roku, został wychowany w Anglii. Utrzymywał na obczyźnie przyjacielskie kontakty z Izaakiem Newtonem i Lordem Shaftesburym. Synowie Samuela Crella szerzyli arianizm w stanie Georgie w Stanach Zjednoczonych.

Dorobek pisarski Jana Krella

Z licznych jego dzieł, z których większość była tłumaczona na języki obce: francuski, niemiecki, angielski, a głównie na holenderski, na szczególną uwagę zasługują:

• Ad librum Hugonis Grotii quem de satisfactione Christi adversus Faustum Socinum scripsit, responsio. Raków 1623 r. Istnieje także przekład holenderski.
• Ethica Aristotelica.... II wyd. Amsterdam 1681.
• De Deo et ejus attributis una cum quinque libris Joannis Volkelii De vera Religione, Raków 1630. Przekład holenderski - 1663. Ten traktat Crella wraz z współwydanym pismem Volkela De vera religione, które Crell skorygował i uzupełnił przy współpracy Hieronima Moskorzowskiego, Adama Gosławskiego i Marcina Ruara, stanowi najpełniejszy zarys doktryny socyniańskiej.
• Junii Bruti Polonii Vindiciae pro religionis libertate, Amsterdam 1637, 1650, 1681; przekład holenderski: 1649; przekład francuski Samuela Sorbiere'a zaginął; przekład francuski Charles Lecene'a: 1687, 1769. Książka wydana w Polsce Jan Crell "O wolność sumienia", PWN 1957, przetłumaczone z oryginału łacińskiego przez Irminę Lichońską. Ze wstępu tej książki pochodzi opis biograficzny Crella zamiszczony na tej stronie.

Dzieła Crella cieszyły się dużym rozgłosem aż do końca XVII wieku, a nawet jeszcze w wieku XVIII. Z szacunkiem wyrażał się o nich Hugo Grocjusz, który pod ich wrażeniem nawiązał kontakt z Crellem; interesował się nimi Marin Mersenne, cenił Sorbiere, znał dobrze Bayle i Locke, czytywał Newton. Jego dzieła wywoływały gromy oburzenia w kręgach ortodoksyjnych teologów katolickich, luterańskich i kalwińskich. Opracował też nowe wydanie Katechizmu Rakowskiego z 1609 roku wraz z Marcinem Ruarem.

Działalność pisarska zapewnia Crellowi czołowe miejsce w obozie socynian.